Diyarbakır Surları ve Burçları
Siyah bazalt taşından örülen, kilometrelerce uzanan ve dünyanın en uzun savunma surlarından biri olan tarihî kale duvarları; Keçi Burcu ve Ulu Beden gibi görkemli burçlarıyla kentin simgesi.
Kısa Tarihçe
Diyarbakır'ın hikâyesi, Mezopotamya'nın en eski yerleşimlerine, MÖ binlere uzanır. Antik çağda 'Amida' adıyla anılan kent, Hurri-Mitanni'den Asur'a, Roma ve Bizans'tan Emevilere, Selçuklu ve Akkoyunlu'dan Osmanlı'ya kadar sayısız medeniyete ev sahipliği yaptı. Bazalt surlar büyük ölçüde Roma döneminde bugünkü görkemine kavuştu. 1515'te Yavuz Sultan Selim döneminde Osmanlı topraklarına katılan kent, yüzyıllarca bölgenin yönetim ve ticaret merkezi oldu. 2015'te 'Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzajı' UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girerek kentin tarihî değerini dünyaya duyurdu.
Coğrafi Özellikler
Yüzölçümü 15.272 km²
Rakım ≈ 660 m (merkez)
İklim Karasal iklim hâkimdir — yazlar çok sıcak ve kurak (Türkiye'nin en sıcak kentlerinden), kışlar soğuk ve yağışlıdır. Dicle Vadisi ve bazalt platolar arasında belirgin sıcaklık farkları görülür.
Yıllık Yağış ≈ 490 mm
Topografya
- Dicle (Tigris) Vadisi ve bazalt platolar
- Karacadağ volkanik kütlesi
- Güneydoğu Anadolu'nun verimli ovaları
Nehirler
- Dicle (Tigris) Nehri
- Devegeçidi ve Ambar çayları
- Göksu ve Pamukçay dereleri
Göller ve Barajlar
- Devegeçidi Barajı
- Dicle Barajı
- Kralkızı Barajı
- Göksu ve Batman barajları (havza)
Nüfus
Toplam 1.852.356 (TÜİK 2025)
Yoğunluk ≈ 121 kişi/km²
Plaka 21
Alan Kodu 0412
İlçe Sayısı 17
Merkez İlçeler Kayapınar, Bağlar, Yenişehir, Sur
Demografik Yapı
Yaş Grupları
%30
0-14 yaş
%64
15-64 yaş
%6
65 yaş ve üzeri
Eğitim Durumu
%16
Yükseköğretim
%22
Lise
%55
İlk ve Ortaöğretim
%7
Diğer
Önemli Yerler
Ulu Cami
Anadolu'nun en eski camilerinden; geniş avlusu ve farklı dönem taş işçiliğiyle Selçuklu mimarisinin önemli bir örneği.
On Gözlü Köprü (Dicle Köprüsü)
Dicle Nehri üzerinde, on kemeriyle yüzyıllardır ayakta duran tarihî bazalt köprü; kentin en çok fotoğraflanan yapılarından.
Hevsel Bahçeleri
Surlar ile Dicle arasında uzanan, binlerce yıldır ekilip biçilen verimli bahçeler; surlarla birlikte UNESCO Dünya Mirası ve önemli bir kuş alanıdır.
Hasan Paşa Hanı
Ulu Cami'nin karşısında, siyah-beyaz taş işçiliğiyle dikkat çeken tarihî kervansaray; bugün kahvaltı ve çarşı kültürünün merkezi.
Dört Ayaklı Minare
Şeyh Mutahhar Camii'nin dört sütun üzerinde yükselen sıra dışı minaresi; kentin özgün simgelerinden biri.
Ekonomik Faaliyetler
Tarım ve Hayvancılık
GAP sulamasıyla genişleyen verimli ovalarda buğday, pamuk, mercimek ve dünyaca ünlü Diyarbakır karpuzu üretilir; küçükbaş hayvancılık güçlüdür.
Ticaret ve Hizmetler
Güneydoğu Anadolu'nun en büyük kentlerinden biri olarak ticaret, sağlık, eğitim ve kamu hizmetlerinde bölgesel bir merkez konumundadır.
Enerji ve Madencilik
Bölgedeki petrol sahaları, Dicle havzasındaki hidroelektrik santralleri ile mermer ve bazalt ocaklarıyla enerji ve doğal taş üretiminde öne çıkar.
İl Demografik Göstergeleri (TÜİK İl Bilgi Kartı)
Genel Görünüm
Diyarbakır'ın ortanca yaşı 26.7, nüfus yoğunluğu km² başına 123.7 kişidir. Nüfus artış hızı binde +10.1. İlde 1.973 yabancı uyruklu (nüfusun %0.11'i) ve 5.926 yurtdışı doğumlu kişi yaşamaktadır.
Göç Dengesi
Diyarbakır, diğer illerden 45.963 kişi alırken 59.751 kişi vermiş — net -13,788 kişilik iç göç açığı. Uluslararası göçte 992 kişi alırken 1.793 kişi vermiş — net -801 kişilik dış göç açığı. Toplamda il, göç hareketlerinden net -14,589 kişi kaybetmiştir; buna +26,169 kişilik doğal nüfus artışı (32.327 doğum - 6.158 ölüm) eklendiğinde ilin genel nüfus dinamiği ortaya çıkar.
Hanehalkı ve Eğitim
Diyarbakır'da 441.728 hanehalkı bulunuyor, ortalama hanehalkı büyüklüğü 4.1 kişi. Hanelerin 54.730 tanesi tek kişilik. Yükseköğrenimli nüfus (lisans + yüksek lisans/doktora) toplamda 215.733 kişi ile toplam nüfusun %11.6'ini oluşturur. 77.955 kişi okuma-yazma bilmemektedir.
Hayati İstatistikler
Diyarbakır'ın toplam doğurganlık hızı 2.2dir — nüfus yenilenme eşiği olan 2,1'in üzerinde, incelenen iller arasında nadir bir durum. Evlenme sayısı 12.537 iken boşanma sayısı 1.938'dir — her 100 evliliğe karşılık yaklaşık 15 boşanma. İlk evlenme yaşı erkeklerde 28.2, kadınlarda 25.6'dir.
İsim İstatistikleri
Diyarbakır'da bebeklere en çok verilen isimler Miran (erkek) ve Zeynep (kız) iken; ildeki tüm nüfus içinde en yaygın isimler Mehmet ve Fatma'dir.
Kaynak: TÜİK, İl Bilgi Kartı (2025) — Demografik Göstergeler.
Bu rehber, gazeteler.info.tr ekibi tarafından hazırlanmıştır.